Tranh khắc gỗ Nhật Bản – “Những bức tranh của thế giới nổi”

Tranh khắc gỗ Nhật Bản là loại hình nghệ thuật truyền thống lâu đời của “đất nước mặt trời mọc”, tôn vinh sự khéo léo, tỉ mỉ và tinh tế của những con người tạo nên tuyệt tác trên bề mặt gỗ. Tranh khắc gỗ của Nhật được đánh giá cao về giá trị mỹ học, được phổ biến rộng rãi và trở thành một biểu tượng của  hội họa “xứ Phù Tang”. Vậy tranh khắc gỗ Nhật Bản đặc biệt như thế nào?

Tranh khắc gỗ Nhật Bản là gì?

Tranh khắc gỗ Nhật Bản được gọi là Ukiyo-e. Loại hình nghệ thuật này ra đời trong khoảng thế kỷ 17- thế kỷ 20. Cái tên Ukiyo-e bắt nguồn từ Ukiyo, với chữ “uki”; nghĩa là “ưu’ trong phật giáo đã chuyển thành chữ uki – nghĩa là “phù”.

Đúng như tên gọi, Ukiyo-e là một hình thức nghệ thuật gắn liền với sự hưởng thụ, lấy đề tài là ca hát, phòng trà, quán ăn…với nhân vật chính là diễn viên và kỹ nữ.

 >>> Tranh khắc gỗ Nhật Bản có từ bao giờ?

Kỹ thuật tranh gỗ của Nhật được cho là bắt đầu xuất hiện vào khoảng thế kỷ 17 ở kinh đô Edo (thủ đô Tokyo ngày nay) với những mẫu in đơn sắc. Đối tượng được hướng đến trong tranh khắc gỗ chủ yếu là kỹ nữ, những võ sĩ samurai hay các diễn viên kịch kabuki…

Trong suốt nửa sau thế kỷ 17, tranh khắc gỗ cực kỳ phổ biến ở trung tâm Edo. Người ta dùng mực Ấn độ, sau đó dùng bút lông tô màu lên theo phương pháp thủ công.

Đến khoảng thế kỷ 18, tranh in màu bắt đầu nở rộ với sự xuất hiện của hai “bậc thầy” tranh khắc gỗ là Katsushika Hokusai và Utagawa Hiroshige.  Họ là người phát triển phương pháp để tạo ra nishiki-e, tranh khắc gỗ màu.

Nếu như lúc mới xuất hiện, đề tài được khai thác là cuộc sống đầy lạc thú chốn phồng hoa : từ cảnh vui chơi giải trí đến những cảnh sinh hoạt thầm kín…thì đến giai đoạn sau, cảnh thiên nhiên, chim muông và cỏ cây bắt đầu được khai thác…đem đến sự phong phú cho đề tài của tranh khắc gỗ.

Tuy nhiên, sau khi Hokusai và Hiroshige qua đời và sự Âu hóa trong cuộc cải cách Minh Trị năm 1868 khiến tranh khắc gỗ Nhật Bản suy giảm về cả chất lượng và số lượng. Và để thay thế cho kỹ thuật tranh của Nhật Bản trở nên lỗi thời trong nước thì ở phương Tây, nghệ thuật truyền thống ấy bắt đầu trở thành một cơn sốt bởi nét đặc trưng về mặt nội dung và kĩ thuật mang tính khác biệt vô cùng lớn.

Ngày nay, những bức tranh khắc gỗ Nhật Bản vẫn rất phổ biến, được bán tại đường phố Nhật Bản, trở thành món quà lưu niệm dược rất nhiều du khách yêu thích. Nếu bạn là du học sinh Nhật Bản, có thể ghé qua những cửa hàng tranh này để mua quà lưu niệm hay tìm hiểu thêm về loại hình nghệ thuật độc đáo này.

Nét “nghệ” và sự công phu của tranh khắc gỗ Nhật Bản

Những bức tranh khắc gỗ Nhật Bản không chỉ được đánh giá cao về giá trị thẩm mỹ mà còn được đề cao bởi nét nghệ thuật tinh tế. Để hoàn thiện một bức tranh khắc gỗ, đòi hỏi rất nhiều công đoạn cũng như sự tỉ mỉ và kỳ công.

Theo phương pháp truyền thống, cần ít nhất ba người để có thể hoàn thành một tác phẩm.

Đầu tiên, người họa sĩ phải vẽ một bản gốc bằng mực đen sumisen. Từ bản vẽ này, người ta tạo ra bản hanshita. Tiếp đó, bản này được thợ gắn hiroshi dán sấp vào một phiến gỗ và cắt bỏ những phần trắng – để lại bức họa được gọi là sumita. Nó được sử dụng để in những đường viền đen. Bản đầu tiên gọi là kyogo-zuri sẽ được đưa cho hoạ sĩ để kiểm tra lại lần cuối và hoàn thiện bản khắc.

Nếu là tranh đen trắng thì công đoạn chế tác chỉ dừng lại tại đây. Tuy nhiên, nếu tranh phun màu thì công việc chế tác…dường như chỉ mới bắt đầu. Những tấm iroita được tạo ra dựa trên bản khắc gỗ này, mỗi tấm sử dụng cho một mảng màu của tranh.

Surishi tô màu lên những miếng gỗ dưới sự giám sát chỉ đạo của hoạ sĩ trước khi chúng được đưa vào sử dụng. Nguyên tắc in màu là đi từ màu sáng đến các màu tối hơn và từ những hoạ tiết nhỏ đến các hoạ tiết lớn.

Đặc trưng tranh khắc gỗ của Nhật – Tinh tế từ kỹ thuật chế tác đến bảng màu

Tranh gỗ Nhật là một trong những hình thức nghệ thuật cổ xưa và tinh tế của người dân “đất nước Phù Tang”. Mặc dù trải qua nhiều thăng trầm nhưng nó vẫn giữ được những nét đặc trưng riêng biệt, kết hợp hài hòa với nhiều tinh hoa hội họa của của thế giới. Loại hình nghệ thuật này cũng được xem là có ảnh hưởng đến trường phái hội họa Ấn tượng của phương Tây.

Kỹ thuật chế tác

Cũng tương tự như quá trình chế tác tranh khắc gỗ phương Tây, quy trình chế tác của tranh khắc gỗ Nhật Bản được chia thành 2 phần là : chạm khắc và in màu.

Như đã trình bày ở trên, để hoàn thiện một bức tranh khắc gỗ, người họa sĩ phải phác thảo bố cục chính trên giấy washi. Bản thảo sau đó sẽ được in trên một tấm gỗ và được khắc chạm.

Cuối cùng là công đoạn phối màu. Lúc này, người họa sĩ sẽ đặt một tờ giấy lên bản khắc, và mực in sẽ được phủ đều bằng con lăn. Để kết hợp nhiều màu sắc cho bức tranh, họa sĩ sẽ phải lặp lại toàn bộ quy trình. Qua đó, có thể thấy tranh khắc gỗ là “đứa con tinh thần” của sự tỉ mỉ và kỳ công của người chế tác.

Bảng màu đa dạng

Mặc dù quy trình chế tác nghe có vẻ nhàm chán,xong người nghệ sĩ thật sự phải bỏ ra nhiều tâm huyết và sự tỉ mẩn trong quy trình chạm khắc và in màu.

Màu sắc của tranh khắc gỗ Nhật Bản được sử dụng khá đa dạng, từ đỏ tươi, xanh nước biển, đen sẫm hay xanh lá cây…được phối hợp hài hòa, đem đến hiệu quả thẩm mỹ cao cho bức tranh.

>>> Tác phẩm 'The Plum Garden in Kameido' của họa sĩ Hiroshige

Tiêu biểu có thể thể đến tác phẩm 'The Plum Garden in Kameido' của họa sĩ Hiroshige.

Theo như Viện bảo tàng Mỹ thuật Metropolitan, những gam màu táo bạo này được xuất hiện lần đầu trong những tác phẩm hội họa cuối thế kỷ 18 – thời điểm những họa sĩ đương thời nâng cấp kỹ thuật và sử dụng những dụng cụ cùng nguyên liệu mới.

"Để in được một cách chuẩn xác với nhiều bản gỗ, người nghệ sĩ vát hai đầu thanh gỗ với mục đích hiệu chỉnh. Giấy làm từ vỏ cây dâu tằm được ưa chuộng bởi nó khá bền và có thể chịu được lực ma sát từ các bản gỗ, bên cạnh đó, nó còn có khả năng thấm mực và chất nhuộm một cách nhanh chóng. Với tranh khắc gỗ, người nghệ sĩ có thể tái sử dụng bản khắc gỗ để tạo ra hàng nghìn bức tranh giống nhau cho tới khi những nét khắc trên đó đã hao mòn."

Nghệ thuật thiết kế phẳng

Thoạt nghe, thiết kế phẳng như một khái niệm của nghệ thuật đương đại. Tuy nhiên, khái niệm này đã được sử dụng cho những bức tranh khắc gỗ truyền thống Nhật Bản.

Trong khi các họa sĩ truyền thống muốn đạt được độ chân thực tối đa trong tác phẩm của mình thì họa sĩ tranh khắc gỗ không mấy lưu tâm tới chiều sâu cũng như tỉ lệ và kích cỡ tanh. Thay vào đó, họ ưu tiên sử dụng thiết kế phù hợp với hình dạng mạnh mẽ và nét vẽ rất sắc sảo.

Phong cách này hiển hiện rõ nét qua tác phẩm 'Bathhouse Women' của Kiyonaga. Trong bức họa, tác giả sử dụng những gam màu nổi bật và những hình dạng kết cấu đánh bật mọi quan niệm về độ chân thực trong hội họa.

Đường nét sắc sảo

Nếu xét bản chất của quy trình in ấn, nhất là với những bản in đơn sắc, việc khắc họa đường nét một cách rõ ràng rất quan trọng, bởi nó mang lại tính thẩm mỹ cho tác phẩm.

Những đường viền đen tinh xảo xuất hiện trong bức tranh tạo nét tương phản với những bảng màu nước được pha chế từ nguyên liệu sẵn có. Yếu tố này tạo hiệu ứng minh họa và nhấn mạnh nghệ thuật thiết kế phẳng của tác phẩm.

"Mực nhuộm sử dụng trong tranh cho tới cuối thế kỷ 19 được chiết xuất từ thực vật và các nguồn khoáng chất. Người họa sĩ sử dụng loại màu này họa lên những mảng lớn có viền với những nét vẽ màu đen", giải thích bởi bảo tàng nghệ thuật châu Á San Francisco. "Kể cả khi tác giả sử dụng kỹ thuật vẽ bóng của phương Tây, thành phẩm cuối cùng đều là hình ảnh phẳng, một trong những đặc điểm nổi bật của dòng Tranh khắc gỗ Nhật".

5 họa sĩ đại diện cho nghệ thuật tranh khắc gỗ Nhật Bản

Được xem là biểu tượng nghệ thuật của “đất nước mặt trời mọc”, tranh khắc gỗ Nhật Bản góp phần làm giàu thêm nền hội họa Nhật Bản với rất nhiều tác phẩm “kinh điển”. Và người tạo nên những tác phẩm nghệ thuật đó là những họa sĩ tranh khắc gỗ. Dưới đây là một số họa sĩ nổi tiếng, cụ thể:

Kitagawa Utamaro (1753–1806)

Ông được ví như “bậc thầy” của tranh khắc gỗ Nhật Bản. Utamaro có sở trường sẽ mỹ nhân. Những tác phẩm của ông nổi tiếng khắp các phòng trà và khắp Edo.

Thêm đó, ông cũng vẽ nhiều bức tranh shunga (một loại tranh khiêu dâm) và bị tống giam năm 1804 vì dám khắc họa hình ảnh anh hùng dân tộc Toyotomi Hideyoshi cùng một nhóm thê thiếp.

Katsushika Hokusai (1760–1849)

Nhắc đến những kiệt tác của tranh khắc gỗ của Nhật, những người sành thú chơi tranh đều nghĩ ngay đến bức “Sóng lớn ở Kanagawa”. Ông nổi tiếng nhờ các bức tranh phong cảnh thác, nước, cầu, núi. Ngoài ra, ông cũng có nhiều bức họa về ma quỷ, cuộc sống hoang dã và shunga.

Utagawa Hiroshige (1797–1858)

Tranh khắc gỗ của Hiroshige  nổi tiếng với chủ đề khắc họa cảnh vật và cuộc sống của Edo. Các bức tranh của ông đều vô cùng quyến rũ và đặc sắc về cách phối màu, góc nhìn, và có sức ảnh hưởng lớn đến các họa sĩ phương Tây như Monet, Van Gogh, Cezanne hay Whistler.

Tsukioka Yoshitoshi (1839–92)

Khi công nghệ chụp hình của phương Tây tiến vào Edo và người ta cho rằng Ukiyo-e dường như đã lỗi thời. Tuy nhiên, Yoshitoshi chính là người đã thổi hồn vào các bức tranh với nhiều bức họa miêu tả hành động của con người

Ông cũng có rất nhiều cải tiến và học hỏi phương Tây trong kĩ thuật chế tác tranh, nhiều tranh của ông cũng khắc họa người phương Tây và con người Nhật thời kì Âu hóa. Tsukioka Yoshitoshi cũng nổi tiếng với nhiều bức tranh rùng rợn về các cảnh giết người và ma quỷ.

Hashiguchi Goyō (1880–1921)

Hashiguchi vốn là một họa sĩ theo trường phái tranh sơn dầu của phương Tây. Tuy nhiên, ông đã từ bỏ nó để tìm hiểu và hồi sinh tranh khắc gỗ truyền thống của nước nhà.

Ông đã nâng cấp dòng tranh mỹ nhân bijin bằng những kinh nghiệm và cảm nhận của mình trong vẽ tranh phương Tây, mà điển hình là trường phái ấn tượng. Trước khi mất ông vẫn còn tiếp tục cố gắng vẽ trên giường bệnh, không chịu đầu hàng bệnh viêm màng não, năm 1921, ông ra đi ở tuổi 41.

Lời kết

Là dòng “tranh mộc Nhật Bản” phát triển đỉnh cao dưới thời Edo, tranh khắc gỗ Nhật Bản góp một phần quan trọng trong lịch sử hội họa xứ Phù Tang. Hi vọng bài viết đã giúp bạn hiểu thêm về loại hình nghệ thuật đặc sắc này.

Xem thêm: Văn hóa Nhật Bản nét đẹp độc đáo không pha trộn của xứ phù tang

Viết bình luận
Click
Link text